20
شهريور 1386
ترجمه:
تيمور پايدار/فرش ترکمن
قوچوق
(قوچک یا شاخ قوچ)
در
میان ترکمنها نقشهای بسیار زیبا و فراوانی وجود دارد.این
نقشها نسل به نسل از گذشتگانمان به ارث رسیده است.نقشهاییکه
پس از گذشت قرنها ذهن هر بیننده را به تحسین وامیدارد. با
نگاه به این نقوش بسیار زیبا، به اوج هنر،سلیقه،دقت و حوصله
زنان و دختران ترکمن در به تصویر کشیدن و ایجاد چنین نقشهای
زیبا با استفاده از حد اقل ترکیب رنگی پی برد.
در بوجود آمدن و خلق
این نقشها ،مهر و محبت،زیبایی و ظرافت،احساسات،قدرت،آرزوهای
پاک مادرانه،نغمه ها، عواطف،عشق و وفاداری زنان و دختران
ترکمن تاثیر گذار بوده است.
این نقوش را می توان
در اسباب و وسایل خانه،جهیزیه و وسایل عروس،پلاسها،گلیمها،جورابها،دستکشها،فرشها،لباسها،اجاق
و تنورو در میان زیور آلات نقره وطلا پیدا کرد. در کاوشهای
باستانشناسی و سایل و ظروفی پیدا شده است که از این نقشها
در آن دیده می شود.
در کاوشهای باستانشناسی که در منطقه مرو و کوپه داغ که در
اطراف عشق آباد قرار دارد ظروف و کوزه هایی یافت شده که
در متن و لبه های آنان نقش (قوچوق) نقش بسته است،این یافته
ها نشان دهنده قدمت استفاده از این نقش می باشد.
با الگو برداری از نقش قوچوق دهها نوع قوچوق دیگر شکل گرفته
است.از آن جمله میتوان به (قوچ کله،قارشیلیقلی کله،قوچ بینوز،قول
چورلی قوچوق،کورته قوچوق،قارا قوچوق،یاشیل قوچوق،گوگ قوچوق،سکیز
قوچوق،پنجه قوچوق،هندی قوچوق،کیک قوچوق،قاناتلی قوچوق،داراق
قوچوق،تاریم قوچوق) نام برد.
به عنوان مثال نقش قوچ کله از الم پلاس شروع می شود و تا
سمت دیگر پلاس که الم طرف دیگر قرار دارد در میان نقشی که
بستانی نام دارد در سر تا سر پلاس اطراف نقش بستانی را احاطه
کرده و آن را تزئین می کند.در اندازه 4 متری پلاس بافته
شده تعداد 768 عدد نقش قوچ کله وجود دارد و در میان نقش
یا زمینه قرمز(لاکی)آن نیز 280 عدد نقش قوچ کله کوچک وجود
دارد.اگر بافت پلاس ظریفتر باشد تعداد نقشها بیشتر خواهد
شد.با نگاه دقیقتر به این پلاس گله قوچها را که در یک جا
جمع شده را به خاطر خواهیم آورد.
در الم (ساری قوللی الم) قالی تعداد 4 عدد ساری گل راتعداد
2 عدد نقش قوچ کله به هم متصل می کند .
در لباس مردان و زنان ترکمن همچون (چاک من،دون،بگ رس،چاوت،کورته،چیرپی)
در زمانیکه حاشیه این لباسها سوزندوزی می شود نقطه اتصال
قسمت لبه های عمودی و افقی لباس در گوشه با نقش قوچ کله
نقش تزئین می شود.
(یکی دیگر از دلایلی
که در سوزن دوزی یا لبه دوزی ها در لباسهای قدیمی ایجاد
استحکام و جلو گیری از پارگی سریع لباسها بوده چونکه در
قدیم تهیه لباس و پارچه مشکل و کمیاب بوده است).
زنان هنرمند و تیز هوش ترکمن از کلمه قوچوق همانند لباسهایشان
در میان سخنانشان و نغمه و لالاییهایشان نیز به شکل زیبا
و با معنایی استفاده می کردند (پسرانی مثل قوچ، قوی داشته
باشی) آرزو.( ماشالله پسری مثل قوچ قوی شدی) مثال (کله دو
قوچ توی یک دیگ نمی جوشد).(یوالارین قوتوزی جومجومانینگ
سچگی --- منینگ کورپه دوغونیم ئیگیتلرینگ قوچوغی) لالایی.
در گذشته زنان ترکمن اطراف تنور پخت نان خود را با نقش قوچوق
نقاشی می کردند.
.(قادیمیت دن نوسخولی
تامدیرلار بار قوچوقلی ----- بوغدوی نانلار گون یالی دویه
یونگدن ساچاقلی) یکی دیگر از وسایلی که نقش قوچوق در آن
زیاد دیده میشود حاشیه سفرهاییکه از پشم شتر بافته شده میباشد
که نقش قوچوق را با ابریشم روی آن سوزندوزی می کنند.
زنان و دختران ترکمن با نسخه قرار دادن دستبافته های گذشتگان
خود توانسته اند بر زیبایی این نقوش بیش از پیش بیافزایند.
کلاه ها (عرقچین)دختران و پسران با نقشهای زیبا و زیادی
با حوصله وظرافت سوزن دوزی می شود.مثلا (گل تاخیا) برای
خانمها و (آق قایاما) برای آقایان می باشد.از میان نقشهای
(آق قایاما)می توان به( داغدان قوچوق )و(تاریم قوچوق) اشاره
کرد. داغدان درختی برای ترمنها می باشد که از چوب آن قطعاتی
کوچک به شکل شاخ قوچ درست می کنند (داغدان قوچوق) که از
این نقش در حاشیه ی تاخیا سوزن دوزی می شود.
(تاریم قوچوق) نیز بر گرفته از آخرین ردیف بالایی( تاریم
آلاچیق ) ترکمن می باشد که این نمونه ساده از شکل قوچوق
می باشد (بون برگردان) از نقش تاریم قوچوق بر روی تمامی
حاشیه سفره هاییکه از پشم شتر بافته شده است و سفره های
ابریشمی با نخهای ابریشمی استفاده و سوزن دوزی می شود.
قوچ ، قوچوق اصطلاحاتی هستند که همواره در بین سخنان روز
مره ترکمنها مورد استفاده قرار می گیرد. مثلا در منطقه ای
که من در آنجا زندگی می کنم روستایی به اسم قوچ وجود دارد،زیارتگاهی
به اسم قوچ آتا ،دره ای به اسم قوچ گادیگی،یا قوچ یولی نیز
از انجمله می باشد.
استفاده از کلمه قوچ با این شکل و نامگذاری محلها ویا توصیف
قدرت با اسم قوچ خود نشان دهنده دیدگاه و واحترام ترکمنها
به این حیوان می باشد.(داغا شکارا چیقسا کیک گتیر قوچوغیم
---- بوروم-بوروم شاخلاری بیک گتیر قوچوغیم ) خانمها با
خواندن این اشعار نوزادان خود را داخل گهواره می خواباندند.
در بعضی از خانه های ترکمن میتوان شاخ قوچ را میتوان دید
که در قسمت بالای ساختمان قرار می دهند (قوچ بینوز) کله
ی قوچ شاخدار را به نیت پیشگیری از نظر و تلسم از قیم الایام
در بین مرسوم بوده که از باورهای بسیار قدیمی ترکمنها می
باشد.
roomyet_pr@yahoo.com
