28 شهريور 1386

Ak Welsapar, türkmen ýazyjysy

Belli türkmen ýazyjysy Ak Welsapar 19-njy sentýabrda 51 ýaşyny doldurýar. Biz bu sene mynasybetli ýarym asyry arka atan ýazyjymyz bilen ýörite intervýu geçirdik. Siz bu gün biziñ internet saýtymyzda ýazyjynyñ terjimehaly we jomga guni(21-njy sentýabrda) şol intervýu bilen tanşyp bilersiñiz!

Ak Welsapar 1956-nji ýylda Türkmenistanda dogulýar. 1973-nji ýylda orta mekdebi, 1979 ýylda M.V. Lomonosov adyndaky Moskva Döwlet Universitetiniñ jurnalistika fakultetini tamamlaýar. Ol 1979-85 ýyllarda Türkmen televideniýesinde redaktor, soñra ”Magaryf” neşirýatynda uly redaktor wezipelerinde işleýär. 1986-njy ýylda A.Welsapar Türkmenistan Ýazyjylar guramasynyñ rus dilindäki ”Aşhabad” jurnalynyñ Proza we Publisistika bölüminiñ müdiri wezipesine bellenilýär. 1987-89 ýyllarda ol Moskvanyñ M.Gorkiý adyndaky Edebiýat institutynyñ Ýokary Edebiyat kurslaryny bitirýär.

Türkmen televideniýesinde işlän döwründe ýazyjy iş sapary bilen Türkmenistanyñ ähli künjeklerinde bolup görýär. Türkmen topragynda halkyñ ýaşaýyş şertleri, hal-ýagdaýy bilen içgin tanyşýar. Şol döwürde gören durmuş hakykaty ýazyjynyñ dünýägaraýşynyñ kemala gelmeginde uly rol oýnaýar. Ol türkmen halkynyñ agyr pagta salgydynyñ astynda ejir çekýänligini, türkmen çagalarynyñ we eneleriniñ keselçilikden, doýa garna iýmezlikden, az ganlylykdan köpçülikleýin ejir çekýändiklerini, bäbekleriñ ölüminiñ ýyl-ýyldan artýanlygyny görýär. Netijede ol şol döwürden başlap Türkmenistanyñ pagtaçylyk etraplarynda eneleriñ we bäbekleriniñ ölüm-ýitimi hakdaky faktlary toplamaga girişýär. Emma entek ol wagt dogruçyl faktlary metbugatda çap etmäge senzura ýol bermeýär. Oña garamazdan, A.Welsapar 1979-njy ýylyñ oktýabrynda Türkmen televideniýesiniñ öz önümçilik ýygnagynda pagtanyñ hökmürowanlygyna garşy ilkinji gezek tankydy çykyş edýär.

Jurnalistiñ bu çykyşy Türkmen televideniýesiniñ we radiosynyñ baştutanlarynda hem-de Türkmenistanyñ ýokary ýolbaşçylygynda çuññur birahatlyk döredýär. Netijede pagtanyñ monokulturasy we onuñ türkmeniñ başyna salan hasraty dogrudaky hakykaty açmaga synanyşan ýazyjy ýaş başyndan kommunistik häkimiýetleriñ we olaryñ gizlin gulluklarynyñ gara belligine düşýär we dowamly yzarlanmalara uçraýar. Onuñ taýynlaýan televizion gepleşiklerine, ýazýan çeper eserlerine sovet senzurasy aýratyn berk gözegçiligi ýola goýýar. Ony dürli bahanalar bilen onlarça gezek efirden çetleşdirýärler.

Agyr pagta salgydynyñ türkmeniñ başyndan inderen aýylganç problemalary dogruda diñe SSSR-de Üýtgedip gurmak syýasaty başlanansoñ, metbugatda çykyş etmek mümkin bolýar. A.Welsapar bu mümkinçilikden peýdalanyp, türkmen çagalarynyñ tragediýasy hakdaky anyk faktlara esaslanýan tankydy çykyşlaryna başlaýar. Oña bu problemany ilkinji gezek 1987-nji ýylda Moskvanyñ ”Literaturnaýa gazeta” neşirinde gozgamak başardýar. Şondan soñky çap edilen göwrümli analitik makalalarynda ýazyjy çaga ölüminiñ artmagy bilen gowaçanyñ monokulturasynyñ, ýeriñ, suwuñ himikatlar, pestisidler bilen zäherlenmeginiñ arasynda gös-göni baglanyşygyñ bardygyny subut edýär. Asly käri jurnalist ýazyjynyñ bu problema degişli düýpli analitik makalalary Türkmenistanyñ we Moskvanyñ iñ belli gazet-jurnallarynda çap edilýär. Netijede onlarça ýyl ýaşyrylyp gelnen aýylganç problemanyñ üsti açylyp, bu hakdaky faktlar bütin sovet jemgyýetçiliginiñ ünsüni özüne çekýär.

Ýazyjynyñ ”Onuñ alyhezretleri gowaça we respublikamyzda çaga ölümi” diýen makalasy 1989 ýylyñ 10-njy martynda çap edilensoñ, türkmen gazetleriniñ redaksiýalaryna okyjylardan müñlerçe seslenmeler gelýär. 1990 ýylyñ 5-nji aprelinde şol döwürde SSSR-de iñ abraýly gazetleriñ biri ”Moskovskie novosti” hepdeliginde bu tema bagyşlanan makalanyñ ýany bilen parahat döwürde açlygyndan ölen türkmen çagasynyñ suratynyñ ýerleşdirilmegi informasion giñişlikde edil bomba ýarylan ýaly netijäni berýär. Bu makala we ondaky getirilýän faktlar SSSR Ýokary sovetiniñ ilkinji gurultaýynyñ sessiýasynda tribunadan okalýar we ýiti çekişmä sebäp bolýar.

Şondan soñ ýazyjynyñ Türkmenistanda we bütin Merkezi Azyýada çagalaryñ we eneleriñ ölüminiñ ylalaşyp bolmajak ýokary derejesi, ýeriñ, suwuñ zäherlenmegi, ekin ýerleriniñ ýüzlerçe müñ gektarynyñ sandan çykarylmagy, infeksion keselleriñ köpçülikleýin ýaýramagy hakyndaky ýiti tankydy makalary, ýazyjy bilen gurnalýan intervýular SSSR-iñ çäklerinden çykyp, dünýä ýaýraýar. Şol döwürde onuñ çykyşlary ”Edebiýat we sungat” (Türkmenistan), ”Moskovskie novosti”, ”Sovetskaýa kultura” (Russia), ”Hürriýet” (Türkiýe), ”Asahi” (Ýaponiýa), ”Washington Post”, ”International Herald Tribune” (ABŞ), ”The Independent” (Beýik Britaniýa), ”Dagens nyheter”, ”Svenska dagbladet” (Shwesiýa) we şeýle-de Daniýanyñ, Gresiýanyñ, Kanadanyñ gazet-jurnallarynda çap edilýär. Amerikan televideniýesi bu döwürde ýazyjy bilen söz azatlygy hem demokratiýa meselesinden intervýu gurnaýar.

A.Welsaparyñ Türkmenistanda, ozalky SSSR-de we dünýä jemgyýetçiliginde uly goldaw tapan çykyşlary kommunistik häkimýetleriñ gonjuna gor guýýar. Olar her edip-hesip edip, gaýtadan hakykatyñ üstüni basyrmak üçin jan edýärler. A.Welsaparyñ garşysyna 1979-njy ýylda, entek ol ýaş jurnalist döwründe başlanan yzarlanmalar, ýanamalar gaýtadan tutaşýar.
Netijede ýazyjy hak sözi üçin edil Staliniñ döwründäki ýaly Türkmenistanda ”halk duşmany” diýlip yglan edilýär. 1993 ýylyñ 25-nji awgustynda ol Ýazyjylar we Jurnalistler guramalaryndan çykarylýar. Onuñ kitaplary gadagan edilýär we kitaphanalardan, kitap magazinlerinden yzyna alnyp, ýakylyp ýok edilýär.

Ýazyjy Ak Welsapar tükeniksiz ýanamalar zerarly we gysga wagtlyk tussaglyklardan, ençeme aýa çeken öý tussaglygyndan soñ, 1993-nji ýylyñ güýzünde dogduk topragy gizlinlikde terk etmäge mejbur bolýar. 1994-nji ýyldan bäri ol Europada ýaşaýar.

ÝAZYJYNYÑ GYSGAÇA DÖREDIJILIK TERJIMEHALY

A.Welsapar 1982 ýyldan SSSR Jurnalistler guramasynyñ, 1987 ýyldan beýäk hem SSSR Ýazyjylar guramasynyñ agzasydyr. Türkmenistanda Ýazyjylar guramasyndan çykarylandan kän wagt geçmänkä ol Ýazyjylaryñ Halkara Pen-klubynyñ hormatly agzalygyna kabul edilýär. A.Welsapar 1996-njy ýyldan bäri Şwesiýanyñ Ýazyjylar guramasynyñ agzasydyr.

Ýazyjynyñ ”GAWUNKELLE” eseri 1984 ýylda Türkmenistan döwletiniñ döredilmeginiñ 60 ýyllygy bilen baglanyşykly geçirilen Respublikan Edebi Konkursda 3-nji baýragy alýar. Şeýle-de ýazyjy 1994-nji ýylda Erkin döredijiligi üçin Halkara Amerikan baýragyna we soñra-da birnäçe gezek Şwed Ýazyjylar guramasynyñ Edebiýat Fondunyñ stipendýia-baýraklaryna mynasyp bolýar.

ÝAZYJYNYÑ BELLI ESERLERI.

Romanlar: ”Gawunkelle”, ”Ahal aýak ýeterde”, ”Tilkiler tiresiniñ ary”, ”Egri gylyç”, ”Mülli Tahyryñ hudaýlygy”, ”Böwsülen tümlük”, ”Kepjebaş”.
Hekaýalar ýygyndylary: ”Halkyñ haky”, ”Gün söhlesine intizar”
Goşgular kitaplary: ”Ak öý”, ”Watanym galdy”
Çagalar we ýetginjekler üçin kitap: ”Ak guş bolup uçsamdym!”
Terjimeler: Omar Haýýam, “Nowruznama”
Publisistika: “Türkmennama”