تورکمن صحرا مدیا
www.turkmensahramedia.com
info@turkmensahramedia.com

|

قربان صحت بدخشان/ 19 مهر 1386

تؤركي ديل لرينگ كلاسسي فيكاتسياسي

-دِمير غازيق – گإندوغار توُپاري
الف)ياقوت ديلي ب)قاراقاس ديلي ج)توبا ديلي
2-حاقاس ديلي توُپاري
3-آلتاي ديل لر توُپاري
الف)گإنوُرتا آلتاي ديل لر شاخاسي
ب)آلتاي ديل له ري نينگ دميرغازيق شاخاسي
4-تؤركي ديل له رينگ گؤنباتار – سيبير توُپاري
5-پوُوُليجه – اورال سه بيت له رينده بوُلان تؤركي ديل لر توُپاري
6-اوُرتا آزييا داقي تؤركي ديل لر توُپاري

الف)اويغور ديلي ب) غازاق ديلي ج)غير غيز ديلي د)اؤزبك ديلي و)غاراغالپاق ديلي
7-گإنوُرتا – گإنباتار تإركي ديل لر توُپاري
الف)تإركمن ديلي ب)آذربايجان ديلي ج)قوميق ديلي د)غاغا اوز ديلي و)تإرك ديلي
•تإركي ديل له رينگ بولغار توُپاري
•تإركي ديل له رينگ اوُغوز توُپاري
الف)اوُغوز – تإركمن ديلي شاخاسي ب)اوُغوز بولغار ديل له ري شاخاسي ج)اوُغوز سلجوق ديلي
•تإركي ديل له رينگ غيپچاق توُپاري
•توُركي ديل له رينگ غارلوق توُپاري
دِميرقازيق – گأندوُغار توُپاري
1-ياقوت ديلي
بو ديلده اساسان 250 مإنگ غوُلاي آدام گِپلأپ اوُل حأضيركي ياقوت جمهوري سيندا اولانيليار. ياقوت لارينگ گإنورتا طاراپيندا (مانچور ،توُنگوس تونغوس) حالقلاري ياشاپ ،اولار بيله كي تإركي ديلده گِپله شيأن حالقلار بيلن ياقوت لارينگ آراسيني اإزيأر.
ياقوت لارينگ لارينگ كأبير مايداراق توُپاري اؤز يورت لاريندان اوزاقدا سيبيرده ياشايارلار.
شيله ليكده ،ياقوت لارينگ ياشاييش شِرط لري بِيله كي تإركي حالقلاردان تاپاووتلانيار.
اُولار داش – تؤوه ره گينداكي حالقلار بيلن آرا غاتناشيق دا بوُليپ ديرلار. شوُننونگ اوچين اوُلارينگ ديلي بيله كي توركي ديل لردن اِپ – اسلي دِرجه ده تاپاووتلانيار.ياقوت لارينگ ديلينده كؤپ سانلي باشغا ديل لردن گِچن و بيله كي توركي ديل لرده دوش گِلمه يأن سؤزلرتاپيليار.بيله كي تإركي ديل لر اإچين حأصيه تلي بوُلماديق كأبير فوُنه تيك آيراتين ليق لارهم دوش گِليأر.
مِثه لم، سؤزينگ باشيندا:«س» سِسي نينگ دإشمه گي (سوو) ياقوت لار دا بوُلسا (او)، سِن – اِن ياقوت لارينگ گإنوُرتا – گإنباتار طاراپيندا آزراق سانلي قاراقاس لار ياشايار لار.اوُلارينگ جان ساني، را دلوُوينگ گؤركزمه گينه گؤرا، 1400 غوُلاي بوُليپ دير.
سايان داغي نينگ دِمير غازيق اِنگنگيدينده توبا جمهوري سي بوُليپ اؤنگكي واغتدا بولارا اوران هاي لار دييليأردي.اوُلارينگ ديلي هم تإركي ديل لره دِگيشلي بوُليپ بو ديلده 45 مإنگه غوُلاي آدام گِپله شيأر. اوُلارينگ ديلينده «ي» سسي «چ» سسي بيلن چاليشيار. مِثهلم: يِر –چأر، موندان باشغا-دا كأبير سؤزلرده باشدا گِليأن (چ) سس (ش) سِسينه گچيپ دير.مِثه لم: چاپ – شاپ شو حيلي فوُنه تيك اإيتگه شمه قاراقاس لارينگ گإنباتاريندا يِرله شيأن حاقاس لارينگ ديلينده هم دوش گِليأر.
2- قاراقاس ديلي
قاراقاس لار بايكل كؤلإنينگ دِمير غازيق –گإنباتاريندا سايان داغي نينگ دِمير غازيق سِبيت لرينده ياشايارلار.
1851 – نجي ييل لار دا قاراقاس لار ديلينده سؤزله شيأن 543 آدام بوُلان بوُلسا، 1928- نجي ييل دا اوُل ديلده سؤزله شيأن آداملارينگ ساني 800 بوُليپ دير.
قاراقاس لار گإندوُغار دا موُنغول سؤزلري دوش گِليأر.
3- توبا ديلي
بولارا اؤنگ موُنغوُل لار، اوران حاي لار هم ديييپ آد بِريأردي لر. موندان باشغا- دا اؤنگكي واغتدا يازيلان كأبير ايش لرده اوُلاري سوُيوُن يا- دا سوُيوت ديييپ هم آدلانديريليار.حأضير بوُلسا اوُلار توبالار ديييپ آدلانديريليار.
توبالار، اؤزغوُنگشي لاري بوُلان موُنغول لارينگ مه ده نييه تي نينگ، ديلي نينگ تأثيرينه دإشيپ ديرلر وه كؤپسيي موُنغول لاشيپ ديرلار.
يوقاردا گوركه زيله ن اإچ ديلي (ياقوت،قاراقاس، توبا) يرله شيأن مِيداني بوُيونچاه دِميرغازيق – گإندوغار ديل له ري نينگ شاخاسي ديييپ بير توُپاردا گؤركه زِن هم بوُلساق، ياقوت ديلي اؤزإنينگ آيراتين ليغي بوُيونچا، بيله كي ايكي سيندن حاص تاپاووتلانيار.بو بولسا ياقوت ديليني گإندوُغار ديييپ آدلانديرماغا بِللي بير دِرجه ده مإمكين چيليك بريأر.
حاقاس ديلي توُپاري
حاقاس لار آبا قان درياسي نينگ بوُنيندا يِرلشيأنليگي سِبأپلي، اؤنگكي ايشلرده اؤلاري آباقان تاتار لاري ديييپ هم آدلانديريارلار.
اوُلار قاراقاس لارينگ گإنباتاريندا آباقان درياسي نينگ ايكي طاراپيندا وه يه نيسه ي درياسي نينگ چِپ آقيميندا يِرلِشيأرلر، اؤنگكي واغت لاردا شو طايپالار حاقيندا عيلمي- دِرنگه و ايشيني اليپ باران عاليم لارينگ اؤز ايش لرينده بِلله يشي يالي حاقاس طايپالاري آشاقداقي يالي بؤلإنيأرلر.
آباقان درياسي نينگ اوُرتا سه بيت لرينده سوُغاي لار، بِلتيرلر،قوُيبالي لار وه آباط نينگ آياغيندا قاچينتسلر وه اوُلارينگ هُممه سي نينگ دِميرغازيغيندا غيزيل لار ياشايارلار.
كأبير عاليم لار اباقان تاتارلاري نينگ بير نأچه تيره لري قوچومينگ غوُشون لاريندان غاليپ، شوُل يِرلرده اوُتوريملي دورموشا گِچن لردن عِمِله گِليپ ديرلر ديييپ حاساپلايار لار.
17 عاصيرينگ آخيرلاريندا شوُل يِردأكي مِيدان لاري ايه لأپ غيرغيزلار گؤچيپ گيدِندن سوُنگ، اوُل يِره قاچينتس لر وه باشغا – دا بير نأچه تإركي طايپالار گِليپ ديرلر.
اوُل يرده بولار دان باشغا – دا غيرغيزلاردان هم بير نأچه لري غاليپ دير.
كاسترِن دييه ن عاليمينگ گؤركزمه گينه گؤرأ، اوُلارا باشغا – دا بير نأچه طايپالار، شوُل ساندا يه نيسه ي اوُستياقلاري هم غوُشوليپ دير. حاقاس لارينگسوستاويندا هر حيلي طايپالارينگ بوُلماغينا غارامازدان، اوُلار كؤپ واغتلاپ بير يرده ياشانليغي سِبأپلي، ديل لري بير-بيرينه خاص ياقين لاشيپ دير وه بير ديل توُپاريني عِمِله گِتيريپ دير.
شيله بوُلسا-دا اوُلارينگ گُپله شيگينده بِيله كي تإركي ديل لردن،شوُل ساندا كؤنه غاديمي تإركي ديلله ريندان – ده تاپاووتلانيان كأبير آيراتين ليق لار بار. اوُزالي بيلن بيله كي تإركي ديل لرده كأبير سؤزلرده بوُلان «چ» سِسي «ش» سِسينه اؤورإليپ دير.
مِثه لم: ت«ركي ديل له رينگ كؤپإسينده «ايچ»آيديلسا، اوُلاردا غيزيل لاردا، قاچينتس لرده، قوُيباللاردا ايش آيديليار، امّا بوسؤز سوُغاي لاردا، بِلتيرلرده بوُلسا «ايس» آيديليار.
آلتاي ديل لر توُپاري
بو توُپارا آلتاي آوتوُنوُم اوُبلاستينداقي تإركي گِپله شيك لر دِگيشلي دير.بوتوُپار اؤز نوُباتيندا ايكي شاخا بؤلونيأر.
1- گإنورتا 2- دِمير غازيق آلتاي ديل لر شاخاسي
گإنوُرتا آلتاي ديل لر شاخاسي:
الف) بو توُپارا آلتاي غالميق لاري ديييپ آدلانديريليان طايپالار گيريأر. بو تِرمين بيلن اولاري روس لار آدلانديريپ ديرلار.اوُلارينگ اؤزلري بوُلسا آلتاي كيجي ديييپ آدلانديريارلار.
ب) ته له نگه ت ديييپ اؤزلري اولانيان بوُلسا كدبير ايش لرده اوُلارا ته له اوت، ته له ن گه ت ديييپ هم آد بريأرلر. بولارينگ يرلِشأن يِري ته له ن گه ت كؤلونينگ يانيندا بوُلماغينا گؤرا، اوُلار شوُل كؤلونگ آدي بيلن باغلانشيقلي آدلانديريلييدپرلار. اوُلار اؤز ديل لري بوُيونچا آلتاي لارا اؤران ياقين. آكادميك رادلوُوينگ گوركِزمه گينه گؤرأ، ته له نگه ت لر اؤنگ ايرتيشدا بوُليپ، سونگقي واغتلاردا بو يرلره گِليپ ديرلر.
آلتاي ديل لري نينگ دِمير غازيق شاخاسي:
الف) بو شاخا كوُماندينلرينگ ديلي دِگيشلي بوُليپ. اوُلارينگ اؤزلري مالدارچيليق وه دايخانچيليق بيلن مِشغولانيارلار. بولاردا گؤچمه دورموشينگ بير ايّام يوُق بوُلشي يالي اؤزلري نينگ ميللي گه ييمله ري هم بير ايّام يوُق بوُليپ دير. اولارينگ آراسيندا روس ديلي گينگدن يايراپدير. اؤزلري نينگ ديل لري بوُيونچا كوُماندينلر له به دين تاتارلاريندان اوُنچاقلي تاپاووتلانمايارلار.اولار بييا درياسي نينگ يانيندا ياشايارلار.
ب) غارا تاتارلار (توبا) اوُلار قاتون، ته له نگه ت كؤنإنينگ آراليغيندا ياشايارلار. رادلوُوينگ پيكيريچه، اوُلار توبالي لار بيلن غارينداش بوُليپ، گإندوُغاردان شو يِره گِليپ آلتاي لار بيلن غوُشوليپ ديرلار.
ج) شوُرلار: اوُلار ته له نگه ت درياسي بيلن توُم درياسي نينگ آراليغيندا ياشايارلار. اوُلار اؤز اؤز توتيان يِري بوُيونچا آلتاي توُپاري بيلن حاقاس توُپارينا گيريأن يرده ياشايارلار.
آلتاي ديل لري بير – بيرلري بيلن اؤرأن ياقين بوُليپ، بِللي بير درجه ده اوُلار سِس وه فوُرمال طاراپلاردان گإنوُرتا تإركي ديل لر توُپارلاري نينگ گإنوُرتا گِپله شيگينه ياقين لاشيار.

منبع : سايت ميراث