عبدالقهار
صوفي راد
ياش
لار وه انه ديل
« بو ماقالاني
عبدالقهار صوفي راد كوًممدينگ «ميراث»آدلي غوُشغي وه ادبيات
انجيمن نينگ آغضاسي حؤكموًنده، تهراندا اوُتوٌروٌم لي توًركمن
لر جمغيًيتي طاراپيًندان يانگي گچيريلن سميناردا غوُشوٌلماق
اوًچين يازيًپدير. »
ياش لاريًنگ انه ديلي اؤورِنمأگه هيًجوٌوي بارادا هم-ده
اوُلاريًنگ بوٌ مِسِلأ نأحيلي غارايشي حاقدا گوًرروًنگ آليًب
بارماق آنگساد دأل .
اينه بيزينگ ياشايان دؤوروًميزينگ اؤز بوُلوٌش لي اينيم-چيًقيًم
لاري بار. آراغاتناشيًق اوٌلغام لار حأضير اؤسن ياغدايدا.
چارطاراپدان، موًمكين چي ليك لره باي باسيًجي مدنيِت لر
هم-ده ديل لر طاراپيًندان آدام لاريًنگ غوٌلاغيًنا،آنگيًنا
سينگديريليب دوٌران زادلاري اؤز پاييًميًزچا اشيديب هم-ده
گؤروًب اوُتيًريًس. بير ديلينگ آرقاسيًندا شيله دؤوره ماخصوٌص
بوُلان سريشده لردن موًنگده بيري-ده بوُلماديًق ياغدايدا
بيز ياش لارميًزي گوًنأله مأگه حاق لي دألديريس. اِلبِت
شوُل آيدان لارميًزيًنگ تأثيري بيلن دينگه ياش لارام دأل
اِيسِم اوٌلوٌلارميًزام اؤز اِنه ديل لريني آراسسا گوًرله
مأگه غوٌرپي چاتانوُق. شوُل يوُقاردا آغزان سريشده لريميز
بيزينگ ديليميزينگ ايًغتيًياريًندا بوُلمازليًغي، اوُني
گؤيدوًك ليگه سِزه وار اِدجكديگي مأليم. شوُندا-دا ايكي
اِلينگي غوُوشوٌريًب اوُتوٌربرمه لي مي دييِن سوُراغا وِلين
بوٌ مِسِلأ آغيًريًق اِديأن آدام لارا اِييأم يوُق دييديريأر.
اِيسِم نأدمه لي؟.
منينگ پيكيريم چه غوٌراماچي ليًق لاييًن هم-ده بيله ليكده
جِمغيِت لر طاراپيًندان بوُليان ايش لر شوُل ساندا : نأچه
ييًل اؤنگ كلالانگ ماغتيًم غولي آديًنداقي جمغيِتي نينگ
توٌتوٌش صحراميًز بوُيوٌنچا گچيرِن ايكي گزك ليك سميناري
ـ غوُشغي وه اِدبيات اِنجيمن لرينگ آليًب باريان ايش لري
ـ كوًممِدينگ ماغتيًم غوٌلي آديًنداقي مدنيِت غورلوشيًغي
نيًنگ جاييًندا گچيريليب دوٌران كلاس لار ـ اينه مركزده
اوُتوٌروٌم لي توًركمن لرينگ شوٌگوًنكي چأره سي شِيله بير
ياغدايا چؤزگوًد آغتارماق اوٌغروٌندا آلادا دوًشِن لرينگ
بارليًغيًني دوٌيدوٌريار. اِلبت مدني اوٌغوٌرداقي لاريًنگ
شاغصي يا-دا بيله لشيب آليًب باريان ايش لري نينگ، شوُل
يوُقاردا آغزالان سريشده لر، اِلينده بوُلمان ياغداييًندا
اوُد بوُلاياندا-دا نيرأني آليًب بيلجِگي مأليم.
شوٌگوًن شِيله اوُتوٌرشيًقدا بارلي-بارجام لي آدام لارميًزدان،
باشغا دؤولت ايشينده دگيشلي اوُرنا اِيه آدام لارميًزيًنگ
بوُلايماغي موًمكين. اوُلاريًنگام شِيله ديل بارادا آغيًر
ياغداييًنگ بارديًغيًني بيليأن ليك لري مه سانگا مأليم.
يؤنه چأره تاپماغا هايسي أديم لري أدِن ليك لريني يا-دا
شوٌ اوٌغوٌردا اِدأيجِك ايش لريني اؤزلري آيدايماسالار بيزأ
سانارا، دييِره بير بللي زاد گؤرمه ديك. ايندي گچِن عاصيًرا
دگيشلي دييأيمه لي راديوُنيًنگ بيرنأچه ساغادليًق برناماسي
توًركمن ديلينده گوًرگِن راديوُسيًندا بريليأر. يؤنه بيزينگ
چاغالاريًميًزيًنگ ـ ياش لارميًزيًنگ نأچه گؤتِريمي شوُل
برنامالاري دينگله يأرلر؟. حأضير تلويزيوُن ، داباراسي داغ
آشان سريشده . غيًنانساق-دا يوٌردوٌميًزدا حوٌصوٌصي تلويزيوُن
ليًق اوٌلغام لار آرقالي ايش آليًب بارارا قانون اوًستي
بيلن يوُل باغلي. يؤنه توًركمن لرينگ ايًسلامي شوٌرا مجليسدأكي
وِكيل لري طاراپيًندان؛ دؤولت بوٌدجتي بيلن دوُلانديًريًليان
اوٌستان ليًق تلويزيوُن كانالدا توًركمن چاغالاريًني ، ياش
لاريًني اؤز ميللي مدنيِتيندن،ديليندن بيگأنه لِشديريلمِزليگه
نأچه باخا بريليب دير. اساسي قانوٌنيًنگ 15-نجي آصليًنآ
حأضير غوُيالي-كأن آيديًلدي- . آدام لار! دوُغري دوًشوًنشجِك
بوُلاليًنگ،يامان ليًق نيِت يوُق، ماقصاديًم ايش لرينگ اِنتأك
بأردن غايديان ديًغيًني نيًغتاب گچمك دي.
حأضير من اِنه ديلي اؤرِدمِكده اوٌلي روُلا اِيه بوُلان
اِليب-بي بارادا-دا دوٌروٌب گچيأرين؛ يانگي ايكي ساني سمينار
توًركمن ديل يازوٌوي بارادا كلالانگ ماغتيًم غوٌلي جمغيِتي
طاراپيًندان صَحراميًزيًنگ شَهِرلرينده گچيريلدي دييديم.
شوُنوٌنگ ايلكينجي سينده ياش طاليًب دوُغان لارميًزدان بيري
اِليب-بي نگ، اينترنت مِسِله سي بيلن باغلانشيًغي باراداسؤز
آچيًبدي. شوٌ گوًنكي گوًن شوُل گوًرروًنگ لره دوًشوًنمِك
هممأميزه آنگسادديًر. شوُندا بير اليب-بي نگ ايًزيًندا مادّي
تايدان دؤولت يالي بير گوًيج دوٌرماجاق بوُلسا اوُندا شوُل
اؤنگكي اينترنت ده تاناليان اليب-بي نيًشانالار بيلن اوُنگوٌشمالي
ديًغيًميًز آيديًليًب دي. ايندي گؤروًب دوٌرساق بيزينگ چكيم
لي حارپ لارميًزا بِللأن نيًشانالاريًميًز ايش اوًستوًنده
جوُغاب بِره نوُق. كامپيوٌتر آرقالي شوُل عملي-ياساما نيًشانالار
بيلن تايپ اديلن ايش لر اينترنت آرقالي ايلدش لرميزه بيريلجِك
بوُلسا اِييأم اوُنوٌنگ يازوٌوي چاشيًب گيديأر.
موٌنگا دِرِك بيز چكيملي سِس لرينگ حارپ لاري نيًنگ اوًستوًنده
غوُيمالي دييب قارار اِدِن بلگي لريميز(دييمك؛ آلتي جيًق
- / يِدي جيك - / وه سِكيزجيك- لر) ينگ هايسي بيري، اينترنت
ده اوُرني بوُلان عاراب-پارس اليب-بييينده يؤرگوًن لي بوُلمايان
بوُلسا اوُندا اوُنوٌنگ يِرينه عاراب-پارس اليب-بي نده اؤنگدن
بار بوُلان نيًشانالاردان پِيدالانماغميًز گِرِك. اوُنگا
ميًثال (رفع-ٌ/ نصب-ً )تنوين نيًشانالاريًني شوُل يدي جيك/
سكيزجيگينگ يِرينه اوٌلانساق شوُل حألكي آيدان بي دوًزگوًن
ليك لرميز يوُق بوُلار. يادلاماق گرك وِلين سمينارلاردا،
تنوين لي عاراب سؤزلري، تنوين سيز هم-ده «ن» حارپي بيلن
يازمالي دييِن قارارا گليبديك. اوُنوٌنگ اوًچين تنوين نيًشانالاريًني
توًركمن ديل يازوٌويًندا آيري بير گرِك يِرده پِيدالانماغا
يوُل آچيًق.
حوٌدايا شوًكوًر هممه يازيًجي-شاخيًرلاريًميًز دوُقوٌز ساني
چكيملي سِسينگ اؤزوًچه نيًشاناسي بوُلمالي ديًغي بارادا
گوًرروًنگ سيز . يؤنه اوُلاريًنگ اوًستوًنده غوُيمالي بلگي
جيك لر بارادا آز-اوُولاق گوًرروًنگ دؤره مأني دوٌرانوُق.
اليب-بي نگ ينه بير گوًرروًنگ لي يري سميناردا؛ توًركمن
ديليندأكي ميًداما دييِن يالي سؤزوًنگ باشيًندا گليأن «غ»/ميًداما
سؤزوًنگ اوُرتاسيًندا وه سوُنگوٌندا گليأن سوًيكِش چيًقيان
«غ» / هم-ده «ق» ، سس لري نينگ نيًشانالاري بارادا يتيلن
اوُنگاي لي نتيجه حاقداديًر. غيًنانساق-دا كأبير اليب-بي
لي گوًرروًنگه، دگيشلي هم-ده تأثيرلي آدام لاريًميًز كؤپه
اوٌيماني شوُل يتيلن نتيجأ ياراماز غاراب باشلادي لار! بوٌ
نأمه اوًچين شِيله بوُلمالي؟. منينگ پيكيريمچه آغيًزآلاليًقدان
غاچا دوٌروٌب توًركمن لره دگيشلي نشيريه لرده بوٌ اوٌغوٌردا
آغزي بيرليگه اوًندؤولي چمه لِشمه لي. صَحرا نشيريه سي نينگ
شوٌ اوٌغوٌردا ايلكينجي أديم لري اؤوگأ ميًناسيًب ديًر.
مدني جمغيِت لر،حأضيركي زامان سريشده لردن پيدالانيًب (كلاس
لار غوُيوٌب ، cd لر چيًقاريًب وه ش.م.ايش لر اديب) توًركمن
يازوٌويًني ، ديل غوٌروٌمي نيًنگ فوُنداسيوني حؤكموًنده
گؤروًب اوُني بِرك چيًقارماغا چاليًشمالي ديًرلار. موٌنگا
ميًثال كوًممِدينگ ماغتيًم غوٌلي آديًنداقي مدني بينيادي
نيًنگ غوٌربي چاتديًغيًچا كلاس لار گچيريب ديل حاقدا آلادالانماغي
اؤز يِرينده اَهميِت لي دير.
اليب-بي ده بللي بير يؤرِلگأ يتمگيميزينگ هممه طاراپلاييًن
دييمك هم ديني-هم دوًنيِوي عيًليًم لاري انه ديليميزده يايبانگلانديًرماغا
ياردام اِتجكديگي بارادا ديني آدام لارميز بيلن اوُتوٌرشيًب
دوًشوًنشيلمه لي دير.
هاچاناچنلي بير مجليسده اوُتوٌران آدام لاريًنگ هرسي نينگ
حاط يازيًشي اؤزبوُلوٌش لي بوُلمالي، بيرنأچه آدامي بيريرده
اوُتوٌرديًب توًركمن ديليندن املا آيدساق اوُلاريًنگ هرهايسي
نيًنگ بير هيلي يازجاغي مه سانگا مأليم.بِيله ياغداييًنگ
سوُنگوٌنا كيم تاياق آتمالي. بيرآدام مي؟ بير جمغيِت مي؟
بأش جمغيِت مي؟ نشيريه لر هم-ده نشيرچي لرمي؟ اگر بوٌلاريًنگ
باري بيرلشأيسه نأهيلي بوُر؟!. بلكِم شيله بوُلسوٌندا !.
عزيز آدام لار يازوٌو بِلگي لري نينگ قارار اوًستي بيلن
ايشه گيريشيأن ديگيني(قراردادي مسِله ديگيني)هممأميز بيليأريس
. [آي مِنگأ گؤزوًمينگ اؤورِنشِني ديييب توٌتان يِريميزي
غوُيبِرمأني اوُتورمآليًنگ!]. ينه بيرزاد؛ كأبير دوُس لار
آذربايجان توًركجه سي نينگ نيًشانالاري،دوُلوٌلاييًن بيزه-ده
يِتِرليك دييب دوًشوًنجِك بوُليارلار. بوٌ بيله دأل. ميًثال
اوًچين هألكي آغزان اوًچ سس يا واجيًميًزيًنگ (انسدادي«غ»
/ سايشي «غ» / انسدادي-انفجاري«ق»)آذربايجانچادا دينگه ايكيسي
بار، دييمك انسدادي«غ»بيلن،سايشي«غ» ، اِمما بيزده انسدادي-انفجاري«ق»سسي-ده
بار. اوُنوٌنگ اوًچينِم كؤكي بير ديل لرينگ آراسيًندا اؤزبوُلوٌش
لي آيراتين ليًق لاريًنگام بوُلوٌب دوٌرماغي مسه مأليم .
آذربايجان ديلي ، توًركمن ديلي ، يا ايستانبوٌل ديلي دييمك
ليگِم شوٌندان گليب چيًقيار. لاتين اليب-بييينده هم شوُل
آيراتيًن ليًق لار گؤزاؤنگوًنه آليًنيًبديًر.
حورماتلي آدام لار!حأضير بيز توًركمن لره(ايًلايتا ياش لارا)
انه ديليني ساقلاماقدا ايلكينجي گرك گوًرروًنگ لري يادلادديًق
. توًركمن ديلي نينگ دوًنيأ درِجه سينده اؤز بللي اوُرني
بار . بيز ايران توًركمن لري؛ حأضيركي زامان سريشده لردن
پِيدالانماغي،ايًلايتا تلويزيوُني اوًنسدن دوًشوًرمه لي
دأل. سؤزي يِر كِرتجِك آدام لاريًميًز بي پارخ بوُلماني
آلادا دوًشمه لي . اليب-بي مسِلأني-ده غوُي دوٌرسوٌن اِدمه
لي دأل، اوُتوٌرشيًق لار،گوًرروًنگ لر ايًزي گيدِرلي بوُلوٌب
دوٌرمالي.عوٌموٌمان هربير ديل ديري بوُلجاق بوُلسا اوُني
تيمارلاب دورمالي بوُلار. چاغالارميًز-ياش لارميًز،انه ديليميزي
دوُغري اؤورِنمأگه چاليًشارلار دييِن اوٌميًد بيلن. باريًنگيًز
ساغ بوُلوٌنگ
چشمه سي: کوممدينگ ميراث آدلي غوشغي و ادبيات انجيمن نينگ
سايتيندن