TurkmenSahra Media

1948-nci ýılıň 10-ncı dekabrında Birleşen Milletler Guramasınıň Baş Assambleýası eliňizdäki sahıpada dolı teksti getirilen Adam hukuklarınıň ählumumı deklarasiýasını tassıkladı ve ıglan etdi. Bu tarıhı ähmiýetli kararı kabul edip, Assambleýa Guramanıň ähli agza-dövletlerine Deklarasiýanıň tekstini car etmek ve onı ýurtlarıň hem-de territoriýalarıň sıýası durumına parh goýmazdan ýaýratmak, ıglan etmek, esasan-da mekdeplerde ve beýleki okuv caýlarında düşündirmek tovakgası bilen ýüz tutdı.

----------------------
Gutarnıklı tassıklanan tekst

ADAM HUKUKLARINIŇ
ÄHLUMUMI DEKLARASÏÝASI

GÏRÏŞ

Adamzat kovmunıň agzalarına deň derecede degişli mertebäniň ve olarıň deň ve aýrılmaz hukuklarınıň ıkrar edilmeginiň azatlıgıň, adalatıň hem-de ählumumı dınçlıgıň esası bolup durýandıgını göz öňünde tutup; ve

Adam hukuklarınıň äsgerilmezliginiň ve ýigrenilmeginiň adamzat ınsabını haýıkdırýan vagşıçılık aktlarına getirendigini hem-de adamlarıň söz ve vıædan azatlıgına ýe ve gorkudır mätäçlikden azat bolcak dünýäsiniň döredilmeginiň adamlarıň belent ımtılışı diýlip ıglan edilendigini göz öňünde tutup; ve

Zulmuň ve sütemiň garşısına iň soňkı serişde hökmünde adamınıň gozgalaňa baş götermek zerurlıgını aradan aýırmak maksadı bilen adam hukuklarınıň kanunıň häkimligi tarapından goralmagını göz öňünde tutup; ve

Halklarıň arasındakı dostluklı gatnaşıklarıň ösmegine ýardam etmek zerurlıgını göz öňünde tutup; ve

Birleşen Milletleriň halklarınıň esası adam hukuklarına, adam şahsıetiniň mertebesine ve gımmatına, erkegiňdir aýalıň deňhukuklılıgına öz ınamlarını Düzgünnamada tassıklandıklarını ve sosial ösüşedir ýaşaýış şertleriniň govulanmagına has erkinlikde ýardam etmegi ýüreklerine düvendiklerini göz öňünde tutup; ve

Agza-dövletleriň Birleşen Milletler Guraması bilen hızmatdaşlıkda adam hukuklarına ve esası azatlıklarına hemmeleriň sarpa goýmagını ve bercaý etmegini goldamaga borçlanandıklarını göz öňünde tutup; ve

Bu hukuklarıň ve azatlıklarıň häsiýetine hemmeleriň düşünmeginiň olarıň dolı ýerine ýetirilmegi üçin ägirt ulı ähmiýetiniň bardıgını göz öňünde tutup;

BAŞ ASSAMBLEÝA

ADAM HUKUKLARINIŇ BU ÄHLUMUMI DEKLARASÏÝASINI ähli halklarıň ve dövletleriň ýerine ýetirmäge çalışmalı vezipesi hökmünde

car edýär

Her bir adam, cemgıetiň her bir guraması bu Deklarasiýanı gündelik göz öňünde tutup, aň-düşünce ýaýratmak ve ılım-bilim bermek arkalı bu hukuklara ve azatlıklara sarpa goýulmagına ýardam etmäge milli ve halkara progressiv çäreler arkalı, olarıň ählumumı ve degerli ıkrar edilmegini hem-de olarıň agza-dövletler tarapından ve şonuň ýalı-da öz garamagındakı halklarıň ve territoriýalarıň içinde ıkrar edilmegini gazanmaga can etmelidirler.

1-nci madda Adamlarıň hemmesi azat dogulýarlar ve öz mertebesi hem-de hukukları boýunça ilkibaşdan deňdirler. Olara ozal-başdan aň, ınsap berlendir ve biri-birine özara doganlık ruhunda çemeleşmek olarıň ýaraşıgıdır.

2-nci madda Her bir adam cınsına, derisiniň reňkine, aýal- erkekligine, diline, dinine, sıýası ýa-da beýleki ınamlarına, milli ve sosial gelip çıkışına, emläk ýagdaýına, haýsı gatlakdandıgına ýa-da gaýrı tapavutlarına garamazdan, bu Deklarasiýada car edilen ähli hukuklara ve ähli azatlıklara ýedir.

Mundan başga-da, adamınıň ýerliginiň, ýurdunıň ýa-da gelip çıkan territoriýasınıň sıýası, hukuk ýa-da halkara durumı esasında, ol territoriýanıň bakna ýa bakna däldigine, garaşsızlıgına ýa-da haýsıdır bir görnüşde özbaşdaklıgınıň çäklendirilendigine esaslanan hiç bir tapavutlandırma bolmalı däldir.

3-nci madda Her bir adam ýaşaýışa, azatlıga ve şahsı eldegrilmezlige haklıdır.

4-nci madda Hiç kim gulçulıkda ýa-da baknalıkda saklanıp bilinmez; gulçulıgıň ve gul sövdasınıň ähli görnüşleri gadagan edilýär.

5-nci madda Hiç kim öz adamçılık mertebesini depeleýän, kemsidici gatnaşıga ve rehimsiz ceza çäresine duçar edilmeli däldir.

6-ncı madda Her bir adam, nirededigine garamazdan, özüniň hukuk subúekti hökmünde ıkrar edilmegine haklıdır.

7-nci madda Adamlarıň hemmesi kanunıň öňünde deňdirler ve kanunıň goragından peýdalanmaga deň derecede haklıdırlar. Adamlarıň hemmesi bu Deklarasiýanı bozýan her bir diskriminasiýadan ve şeýle diskriminasiýa öcükdirmeden goralmaga deň derecede haklıdır.

8-nci madda Her bir adam konstitusiýanıň ýa-da kanunıň özüne beren esası hukukları bozulan ýagdaýında öz hukuklarını başarnıklı milli sudlar arkalı neticeli dikeltmäge haklıdır.

9-ncı madda Hiç kim eden-ýtdilikli tussag edilmäge, saklanılmaga ýa-da ýurdundan kovulmaga duçar edilip bilinmez.

10-ncı madda Her bir adam öz hukuklarınıň ve borçlarınıň kesgitlenmegi ve özüne bildirilen cenaýat aýıplamasınıň esaslıdıgını anıklamak üçin dolı deňhukuklılık esasında öz işiniň açık ve adalatıň ähli talaplarına laýıklıkda garaşsız ve bitarap sudda seredilmegine haklıdır.

11-nci madda 1. Cenaýat edenlikde aýıp bildirilýän her bir adam tä oňa goranmaga ähli mümkinçilikler döredilen açık sud prosesinde ýazıklıdıgı kanunı ýol bilen boýnuna goýulýança günäsiz hasaplanmaga haklıdır.
2. Ïlki edilen vagtında milli kanunlara ve halkara kanunçılıgına görä cenaýatı emele getirmedik haýsıdır bir hereketi edenligi ýa-da etmänligi esasında hiç kim ýazgarılıp bilinmez. Şeýle-de, cenaýat edilen vagtında bu babatda ulanılmagı mümkin bolan ceza çäresinden agır çäre görlüp bilinmez.

12-nci madda Hiç kim öz şahsı ve maşgala durmuşına eden-ýtdilikli gatışılmagına, öz ýaşaýış caýınıň eldegrilmezliginiň, hat-habar aragatnaşıklarınıň gizlinliginiň ýa-da öz at-abraýınıň ve mertebesiniň garavsız bozulmagına duçar edilip bilinmez. Her bir adam öz durmuşına beýle gatışmalardan ýa-da kastdan kanun arkalı goranmaga haklıdır.

13-nci madda 1. Her bir adam her bir dövletiň çäginde erkin hereket etmäge ve özüne ýaşamaga ýer gözlemäge haklıdır.
2. Her bir adam islendik ýurtdan, şol sanda öz ýurdundan-da, çıkıp gitmäge ve öz ýurduna ýene-de dolanmaga haklıdır.

14-nci madda 1. Her bir adam ýanalmalardan gaýrı ýurtlarda gaçıbatalga gözlemäge ve ol gaçıbatalgadan peýdalanmaga haklıdır.
2. Bu hukuk iş ýüzünde sıýası däl sebäplere görä edilen cenaýat ýa-da Birleşen Milletler Guramasınıň maksatlarına ve prinsiplerine garşı gelýän etmişler sebäpli ızarlanılanda, ulanılıp bilinmez.

15-nci madda 1. Her bir adam graædan bolmaga haklıdır.
2. Hiç kim öz graædanlıgından ýa-da graædanlıgını üýtgetmek hukugından eden-ýtdilikli kesilip bilinmez.

16-ncı madda 1. Kämillik ýaşına ýeten erkekler ve aýallar cıns, milli ve dini aýratınlıklara görä hiç hili çäklendirilmezden öýlenmäge ve maşgala gurmaga haklıdırlar. Olar nikalaşılanda, nikada durlanda ve nika bozulanda deň hukuklardan peýdalanýarlar.
2. Nika - durmuş gurýanlarıň ikisiniň-de öz erkine ve diňe dolı razılıgına görä gıýlıp bilner.
3. Maşgala cemgıetiň tebigı hem-de esası öýcügidir ve cemgıetiň ve dövletiň goragına daýanmaga haklıdır.

17-nci madda 1. Her bir adam ýekebara ýa-da beýlekiler bilen umumı emlägi edinmäge haklıdır.
2. Hiç kim öz emläginden esassız el üzdürilmeli däldir.

18-nci madda Her bir adam pikir, ınam ve din azatlıgına haklıdır; bu hukuk diniňi ýa-da ınamıňı üýtgetmek azatlıgını ve öz diniňe ýa-da ınamıňa uýmak hem-de oňa ýeke özüň ve il bilen bile hususı tertipde, şeýle-de köpçülikde seæde etmek, ýörelge, hudaýa çokunmak ve dini ritual dessurlarıň azatlıgını öz içine alýar.

19-ncı madda Her bir adam ınam azatlıgına ve ınamını erkin beýan etmäge haklıdır; bu hukuk öz ınamıňa päsgelsiz uýmak hem-de informasiýanı ve ideýaları islendik serişdeler arkalı ve dövletleriň çäklerinden garaşsız gözlemek hem-de ýaýratmak azatlıgını öz içine alýar.

20-nci madda 1. Her bir adam parahat ýıgnanışıklar ve birleşmeler azatlıgına haklıdır.
2. Hiç kim haýsıdır bir birleşmä girmäge mecbur edilip bilinmez.

21-nci madda 1. Her bir adam gönüden-göni ýa-da erkin saýlanan vekilleriň üsti bilen öz dövletini dolandırmaga gatnaşmaga haklıdır.
2. Her bir adam öz ýurdunda dövlet gullugında durmaga deň haklıdır.
3. Halkıň erk-islegi hökümetiň ıgtıýarınıň esası bolmalıdır; bu erk vagtlı-vagtında ve ählumumı deňhukuklı saýlavlarıň üpcün edilen ýagdaýında ve galplaşdırılmadık saýlavlarda gizlin ýa-da saýlav hukuklarınıň azatlıgını dolı üpcün edýän beýleki deň ähmiýetli görnüşdäki ses berişlikde öz beýanını tapmalıdır.

22-nci madda Her bir adam, cemgıetiň agzası hökmünde, sosial üpcünçilige hem-de öz mertebesini saklamak ve şahsıetiniň azat ösüşini üpcün etmek üçin ıkdısadı, sosial ve medeni ugurlarda zerur bolan hukuklarını milli tagallalar ve halkara hızmatdaşlıgı arkalı hem-de her dövletiň öz düzümine ve resurslarına laýıklıkda amala aşırmaga haklıdır.

23-nci madda 1. Her bir adam zähmet çekmäge, iş saýlamak azatlıgına, adalatlı ve oňaýlı zähmet şertlerine hem-de işsizlikden goralmaga haklıdır.
2. Her bir adam deň zähmet üçin, hiç hili kemsidilmä duçar edilmezden, deň gazanca haklıdır.
3. Her bir işleýän adam özüniň ve maşgalasınıň ınsana mınasıp ýaşaýışını üpcün edýän ve zerur ýagdaýda sosial üpcünçiligiň goşmaça serişdeleri bilen üsti ýetirilýän adalatlı ve kanagatlanarlı töleg almaga haklıdır.
4. Her bir adam professional arkadaşlıgı döretmäge ve öz bähbitlerini goramak üçin professional arkadaşlıklara girmäge haklıdır.

24-nci madda Her bir adam iş gününiň gövnecaý çäklendirilmeginiň hasabına vagtlı-vagtına ve tölegli zähmet rugsadına çıkmaga hem-de dınç vagtınıň bolmagına haklıdır.

25-nci madda 1. Her bir adam iýmiti, geýim-gecimi, ýaşaýış caýını, medisina kömegini öz içine alýan hem-de onuň özüniň ve maşgalasınıň saglıgınıdır maddı hal-ýagdaýını, şeýle-de işsiz galan, ýaravsız, maýıp bolan, dul galan, garran ýa-da özüne baglı bolmazdan, ýaşaýış serişdeleriniň ýitirilmegine getiren beýleki ýagdaýlarda zerur sosial hızmatları ve üpcünçiligi göz öňünde tutýan ýaşaýış derecesine haklıdır.
2. Eneler ve çagalar aýratın idege hem-de ýardama haklıdırlar. Nikada doglanlıgına ýa-da däldigine garamazdan, ähli çagalar deň sosial goragdan peýdalanmalıdırlar.

26-ncı madda 1. Her bir adam bilim almaga haklıdır. Ïň bärkisi başlangıç ve umumı bilim mugt bolmalıdır. Başlangıç bilim hökmanı bolmalıdır. Tehniki ve professional bilim umumı elúeterli ve ýokarı bilim her kimiň ukıbına baglılıkda hemmeler üçin elúeterli bolmalıdır.
2. Bilim adam şahsıetiniň dolı ösüşine hem-de adam hukuklarına ve esası azatlıklarına sarpa goýluşınıň ýokarlanmagına ugrukdırılan bolmalıdır. Bilim ähli halklarıň, cınsı ýa-da dini toparlarıň arasında özara düşünişmäge, çıdamlılıga ve dostluga hem-de Birleşen Milletler Guramasınıň parahatçılıgı goramak işine ýardam etmelidir.
3. Kiçi ýaşlı çagaları üçin bilimiň görnüşini saýlamaga gezek gelende, ene-atalar artıkmaç hukukdan peýdalanýarlar.

27-nci madda 1. Her bir adam cemgıetiň medeni-kultur durmuşına erkin gatnaşmaga, sungatdan lezzet almaga, ılmı progrese gatnaşmaga ve onuň eşretlerinden peýdalanmaga haklıdır.
2. Her bir adam avtor hökmünde öz ılmı, edebi-çeper zähmetiniň neticesi bolup durýan ahlak ve maddı bähbitleriniň goralmagına haklıdır.

28-nci madda Her bir adam bu Deklarasiýada beýan edilen hukuklarıň ve azatlıklarıň dolı dabaralanıp bilcek sosial hem-de halkara gurluşına haklıdır.

29-ncı madda 1. Her bir adamınıň onuň şahsıet taýdan azat ve dolı ösüşiniň ýeke-täk mümkin bolan ýeri - cemgıetiň öňünde borçları bardır.
2. Öz hak-hukuklarınıdan ve azatlıklarından peýdalanan vagtında her bir adam kanun boýunça göz öňünde tutulan ve diňe özgeleriň hak-hukuklarını ve azatlıklarını ýeterlik ıkrar etmek ve hormatlamak zerurlıgından hem-de demokratik cemgıetçilik düzgünlerini, ahlagıň adalatlı ve cemgıetiň umumı maddı hal-ýagdaýınıň talaplarını kanagatlandırmakdan gelip çıkýan çäklendirmelere duçar edilmelidir.
3. Bu hak-hukuklar ve azatlıklar durmuşa geçirilende, Birleşen Milletler Guramasınıň maksatlarına ve prinsiplerine ters gelmeli däldir.

30-ncı madda Bu Deklarasiýanıň hiç bir bölümi belli bir dövlete, adamlar toparına ýa-da aýratın adamlara Deklarasiýada beýan edilen hak-hukuklarıň ve azatlıklarıň ýoguna ýanmaga gönükdirilen haýsıdır bir işleri ýa-da hereketleri etmäge hukuk berýär diýen manıda düşündirilip bilinmez.

Universal Deslaration of Human Rights
(Turkmenistan)
Translated by A. Welsapar

November 1998

Cesmesi : Agzybilik saity